07 Σεπ, 2018

Ελευθέριος Βενιζέλος: ο άνθρωπος, ο ηγέτης

Ελευθέριος Βενιζέλος: ο άνθρωπος, ο ηγέτης

Το κείμενο παρουσιάζει το βιβλίο "Ελευθέριος Βενιζέλος: ο άνθρωπος, ο ηγέτης" σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Ατσιπόπουλο στις 8 Αυγούστου 2018

Αγαπητοί φίλοι, 

Mε ιδιαίτερα συναισθήματα συμμετέχω απόψε στην παρουσίαση ενός μνημειώδους έργου της εξαίρετης βιογραφίας του Ελευθέριου Βενιζέλου από τον Νίκο Παπαδάκη. Οφείλονται τα συναισθήματα αυτά στο ότι με το ιστορικό Ατσιπόπουλο, συνδέθηκα εδώ και πολλά χρόνια, από τον καιρό της πρυτανείας μου στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Ο κύριος όμως λόγος είναι επειδή ο τόπος αυτός με τη μακρά αγωνιστική ιστορία του είναι ταυτισμένος με τους αγώνες του εθνάρχη. Το Ατσιπόπουλο έδωσε γενναίο «παρών» στο κίνημα του Θερίσου με επίλεκτους αγωνιστές, ενώ διακήρυξε αμέσως με ψήφισμα του την Ένωση με το Βασίλειο της Ελλάδος.

Μου φαίνεται μάλιστα ότι από το Βιολί Χαράκι ή του Βιόλη το Χαράκι, όπως λέγεται, ακόμα και σήμερα ακούγεται ο ήχος της λύρας του νέου που, κατά την παράδοση, προειδοποιούσε τους χωριανούς για τον ερχομό των Τούρκων. Θέλει ίσως να μας πει ότι ποτέ δεν έλειψαν οι εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί, οι λογής δηλαδή Τούρκοι, που επιβουλεύονται την πατρίδα. Και ότι ένα πρώτο βήμα, αλλά και η καλύτερη άμυνα, είναι να μάθομε την ιστορία μας, την μεγαλοσύνη και τις αδυναμίες της. Αυτό ακριβώς που επιχειρεί να κάνει, και δεν λαθεύει ούτε μια στιγμή, με το επιβλητικό του έργο ο Νίκος Παπαδάκης.

Η πρώιμη γνωριμία μου με τον Ελευθέριο Βενιζέλο

Με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τη ζωή και το έργο του, έτυχε πάντως να ασχοληθώ με κάποια επιμονή τα τελευταία χρόνια. Δεν με κίνησε η ανάγκη του ερασιτέχνη ιστορικού, με αμφισβητούμενες μάλιστα δυνατότητες, όσο εκείνη του πολίτη που προσπαθούσε, συχνά μάταια, να καταλάβει την Ελλάδα και την ιστορία της. Σε αυτό το πλαίσιο προσκλήθηκα, τους παλαιότερους καιρούς, από το Δήμο Χανίων να εκφωνήσω την επίσημη ομιλία στην τελετή που γίνεται κάθε χρόνο στο Ακρωτήρι, στους τάφους των Βενιζέλων. Ενώ πρόσφατα, και κατά την επέτειο των 80 χρόνων από την απώλεια του Εθνάρχη, επιστρατεύθηκα από Κρητικά σωματεία να μιλήσω στην Παλιά Βουλή για την πολύτροπη διαδρομή του από την Κρήτη στην ηγεσία της χώρας, και αργότερα στην κορυφή της εθνικής μας ιστορίας. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις είχα διεξέλθει με ευσυνειδησία πολλά από τα αξιόλογα βιβλία ή μελετήματα που υπήρχαν γύρω από Ελευθέριο Βενιζέλο. Ενώ όμως πολλοί ήσαν οι έπαινοι που δέχθηκα, έμενα πάντα με την εντύπωση ότι κάτι έλειπε, κάτι ξεφευγε από τις γνώσεις και τα διαβάσματά μου. Δεν έπαυαν άλλωστε να με βασανίζουν και κάποια αναπάντητα ερωτήματα.

Το έργο του Νίκου Παπαδάκη: Βασικά χαρακτηριστικά

Τότε έφτασε στην κατοχή μου, άγγελος εξ ουρανού για να ηρεμήσει τον βασανισμό μου και να απαντήσει στα ερωτήματα μου, το δίτομο έργο του Νίκου Παπαδάκη, «Ελευθέριος Βενιζέλος, ο άνθρωπος, ο ηγέτης». Ομολογώ ότι στην αρχή με κατέλαβε δέος, και κάποια απώθηση, από την έκταση και τον όγκο του σπουδαίου αυτού έργου, που θα αποφύγω όσο γίνεται να αποκαλώ βιβλίο: Εκτείνεται σε 1153 πυκνοτυπωμένες σελίδες, και υποδιαιρείται σε 25 ολόκληρα κεφάλαια, το καθένα με χαρακτηριστικό τίτλο. Το κάθε κεφάλαιο πάλι υποδιαιρείται σε άλλα μικρότερα, ενώ δεν λείπουν και οι πλούσιες αναφορές, οι υπομνηματισμοί, αλλά και κάποιες χαρακτηριστικές φωτογραφίες. Στο τέλος, ένα είδος επιλόγου με τον πρωτότυπο τίτλο «Μια μεγάλη παιδαγωγική παρακαταθήκη» συμπυκνώνει με καίριο τρόπο το περιεχόμενο των τόμων.

Το δέος, λοιπόν, από την αρχική επαφή μου με το έργο του Νίκου Παπαδάκη μετατράπηκε γρήγορα σ΄ ένα ανυπόκριτο θαυμασμό. Προσπαθούσα να κλέψω λίγο χρόνο από την πιεστική ζωή μου -να αναβάλω υποχρεώσεις και να ματαιώσω άλλες- για να βυθιστώ ξανά και ξανά στην ανάγνωση του. Θέλω, μάλιστα, να υπογραμμίσω εξ αρχής, ότι αυτή η ανάγνωση δεν γίνεται ποτέ πληκτική, δεν κουράζει τον αναγνώστη όπως άλλα ιστορικά έργα. Αντίθετα, ο όγκος του έργου διαλύεται σε μικρές συναρπαστικές διηγήσεις ή εύστοχες κρίσεις που υφαίνουν αργά αλλά σταθερά το πολύπτυχο μιας μοναδικής προσωπικότητας.

Παράλληλα, ο αναγνώστης πείθεται από την αρχή ότι δεν παρακολουθεί απλώς τη βιογραφία ενός σπουδαίου ανδρός, αλλά και την βιογραφία της ίδιας της πατρίδας μας, του μεγαλείου και των πτώσεων της. Την ανάγνωση βοηθούν η ρέουσα και κομψή γλώσσα - σπάνια αρετή, για ένα ιστορικό έργο- όπως και οι ευφυείς, και συχνά χαριτωμένοι, υπότιτλοι των κεφαλαίων. Αναφέρω ενδεικτικά: «Ο  γιος επιβάλλεται στον πατέρα», «Από το απόγειο της χαράς στα τάρταρα της λύπης», «Με το τουφέκι και την πένα», «Ένας πρίγκιπας στον θρόνο του Μίνωα», «Ένα τελεσίγραφο με όλους τους κανόνες της εθιμοτυπίας», «Απέναντι σε μια οπισθοδρομική κοινωνία», «Ιδεαλισμός και λίγη θρασύτητα», «Ένας πίθηκος αλλάζει την ιστορία», «Τα πάθη κοχλάζουν και οι σωτήρες καραδοκούν». Ενώ, για να τελειώσω, συμπεριλαμβάνω εδώ και κάποιους υπότιτλους που λες και αναφέρονται σε σημερινά γεγονότα: «Εμφύλια πάθη», «Η απαρχή μιας σκοτεινής περιόδου για την Ευρώπη», «Αμοραλισμός, λαϊκισμός, οικονομική κρίση: τρεις ακαταμάχητοι αντίπαλοι», και το τελευταίο και πολυσήμαντο: « Όταν ένας λαός ψηφίζει, είναι δυνατόν να μην ευθύνεται για τις επιλογές του;»

Μια αβίαστη γραφή, και η ερμηνεία της

Ένα κύριο, πάντως, χαρακτηριστικό του ογκώδους έργου, που δώρισε στην ιστορία του τόπου ο Νίκος Παπαδάκης, είναι το αβίαστο της γραφής του. Έχεις την αίσθηση ότι τα ιστορικά γεγονότα, οι προσωπικές στιγμές του Εθνάρχη, ακόμα και οι διεθνείς δολοπλοκίες ρέουν από μόνα τους, σαν ένα ορμητικό ποτάμι με δεκάδες παραποτάμους, που δεν λογαριάζει εμπόδια, ενώ η κοίτη του χάνεται στα βουνά της Κρήτης. Είναι νομίζω εύκολη η ερμηνεία αυτής της μοναδικής αίσθησης: ότι ο Νίκος Παπαδάκης ζει μέσα στην ατμόσφαιρα και τις μνήμες ενός λαμπρού Ιδρύματος, του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών "Ελευθέριος Βενιζέλος", που για δύο μάλιστα δεκαετίες διευθύνει ο ίδιος με σθένος και όραμα. Δεν είναι λοιπόν ο ψυχρός παρατηρητής, ο απλός ερευνητής που ψάχνει εκεί για ένα έγγραφο ή μια ημερομηνία. Αντίθετα, είμαι βέβαιος ότι ακούει με ενάργεια τις φωνές του παρελθόντος, ζει ο ίδιος την μεγαλοσύνη και τις δύσκολες στιγμές του ήρωα του, εκπλήσσεται σαν να είναι η πρώτη φορά από τις συνομωσίες της βασιλικής αυλής, προσπαθεί να συλλάβει - αποκρυπτογραφώντας μυστικούς κώδικες- τον απόηχο των διεθνών εξελίξεων. Το δίτομο, λοιπόν, έργο που παρουσιάζεται σήμερα, δεν συνιστά απλώς έναν άθλο και ούτε είναι μόνον έργο ζωής του συγγραφέα. Είναι ένα μέρος -ένα μεγάλο μέρος- της δικής του ζωής. Γι΄αυτό και αποπνέει αλήθεια και ιστορικό σεβασμό, ενώ ο απίστευτος μόχθος του συγγραφέα μετατρέπεται αβίαστα σε έγκυρη γνώση και διδάγματα από την ιστορία του τόπου. Δεν είναι άλλωστε λίγες οι στιγμές, που οδηγεί σε προβληματισμούς μεγάλους για κάποιες κρίσιμες στιγμές αυτής της ιστορίας.

Ελευθέριος  Βενιζέλος: Μια πρώτη προσέγγιση

Ήρθε όμως η στιγμή να απαντηθεί -αν μπορεί να απαντηθεί- ένα βασικό ερώτημα: Ποια είναι τα κύρια στοιχεία της προσωπικότητας του Ελευθερίου Βενιζέλου, όπως αναδύονται από το επιβλητικό αυτό έργο του Νίκου Παπαδάκη;

Είναι αλήθεια ότι για τον υποφαινόμενο ο Ελευθέριος Βενιζέλος αποτελούσε πάντοτε ένα αίνιγμα που σήμαινε, πολύ απλά, ότι δεν υποτασσόταν εύκολα στους κλασικούς τρόπους ερμηνείας. Διότι συνδύαζε το ρεαλισμό με το όραμα, την ετοιμοπόλεμη διάθεση με την αναζήτηση της ειρήνης, τη διαίσθηση με το μεθοδικό σχεδιασμό. Έλεγα, λοιπόν, ότι είχε πολλές αναλογίες -για να θυμηθώ λίγο και τις επιστημονικές μου περγαμηνές- με την πιο σπουδαία, αλλά και παράδοξη οντότητα, που κυριαρχεί στον κόσμο μας: το φως. Ενώ όμως στην καθημερινότητα η παρουσία του φωτός μοιάζει οικεία και απλή, χρειάσθηκαν πολλές δεκαετίες παρατηρήσεων, διαφωνιών, αλλά και βαθύτερου στοχασμού, για να καταγράψει η επιστήμη με λεπτομέρειες την συμπεριφορά του, και να αναζητήσει τις ερμηνείες της. Αποκαλύφθηκε, λοιπόν, μια συγκλονιστική του ιδιότητα: ότι το φως έχει δυική υπόσταση. Άλλοτε συμπεριφέρεται ως κύμα, και άλλοτε πάλι ως υλικό σωμάτιο. Το ίδιο αποφασίζει, ανάλογα με τις συνθήκες, ποια ιδιότητά του θα υπερισχύσει.

Ο δυισμός αυτός, ο περίπλοκος αλλά και καταλυτικός, εμφανίζεται ήδη στο τίτλο, που ο Νίκος Παπαδάκης επέλεξε για το μνημειώδες έργο του: Ελευθέριος Βενιζέλος, ο άνθρωπος, ο ηγέτης. Ανάμεσα στις αρχέγονες αυτές οντότητες, του ανθρώπου και του ηγέτη, και τις συνεχείς διασυνδέσεις τους, ο συγγραφέας αναζητά με απαράμιλλη ικανότητα να φωτίσει την πορεία του Ελευθέριου Βενιζέλου, να αναδείξει τις καίριες αλλά και δραματικές στιγμές της. Προς τούτο χρειάζεται να καταρρίψει μύθους αλλά και να αναζητήσει, στα πολύτιμα αρχεία που διαρκώς συμβουλεύεται, δύσκολες αλήθειες.

Ένα πάντως είναι αναμφισβήτητο: ότι στον πολιτικό μικρόκοσμο της Ελλάδος, που κυριαρχεί ο αμοραλισμός, αλλά και στον μεγάκοσμο της Ευρώπης, που το δίκιο παραμερίζεται συχνά από τα συμφέροντα των εθνών, ο Βενιζέλος εμφανίζεται να έχει κάποιες σταθερές αξίες. Είναι, πρώτα, η φιλελεύθερη ταυτότητά του, η πίστη στην πρόοδο, όπως και ο σεβασμός στις συνταγματικές επιταγές. Είναι, ακόμα, ένας γνήσιος ορθολογισμός, που δεν είναι όμως στείρος, αλλά γεμάτος πάθος και κατανόηση. Η κλασσική του παιδεία, στην οποία άλλωστε ο Νίκος Παπαδάκης δίδει δίκαια ιδιαίτερη έμφαση, επιτρέπει στον Βενιζέλο να παραμερίζει τα επίκαιρα ιδεολογήματα και να προσηλώνεται στις πολιτικές του θέσεις με διαύγεια και επιμονή. Μου έκανε πάντως από παλιά εντύπωση , σε αντίθεση με τους σημερινούς καιρούς, πόσο εύκολη είχε την πράξη της παραίτησης ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Η ανάγνωση, όμως, του πονήματος του Νίκου Παπαδάκη, που περιλαμβάνει πολλές άγνωστες λεπτομέρειες και γεγονότα, με έπεισε ότι η συχνότητα των παραιτήσεων δεν είχαν στην ρίζα τους ένα πολιτικό εκβιασμό. Εξέφραζαν, αντίθετα, την αδυναμία του Βενιζέλου να συμβιβασθεί με καταστάσεις που διέψευδαν τις πολιτικές του αρχές, την πίστη του στην αξία της λαϊκής βούλησης.

Η διαμόρφωση του εσωτερικού του κόσμου

Μια διαδομένη πάλι πεποίθηση, που ενισχύθηκε και από επιπόλαιους ιστορικούς, είναι ότι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, δεν εγνώριζε το μέτρο. Από την ανάγνωση όμως του βιβλίου αναδύεται μια διαφορετική αίσθηση: ότι το μέτρο για το Βενιζέλο δεν καθοριζόταν από τον κοινωνικό ή τον πολιτικό περίγυρο, ούτε –όπως δυστυχώς συμβαίνει κατά κόρον σήμερα– από επίκαιρες δημοσκοπήσεις. Τα δικά του μέτρα απέρρεαν από τον εσωτερικό του κόσμο, τον αναμφισβήτητα εκρηκτικό, που όμως ήξερε να γίνεται συχνά γαλήνιος και μετριοπαθής.

Όπως ωστόσο δείχνει με ενάργεια ο Νίκος Παπαδάκης, ο εσωτερικός αυτός κόσμος του Βενιζέλου, διαμορφώθηκε από το κλίμα της εποχής και του τόπου του, όπου κυριαρχούσε η ανάγκη να ελευθερωθεί η "παντέρμη Κρήτη". Μόνο λοιπόν - όπως το κάνει ο συγγραφέας- αν μελετήσει κανείς την πολυδιάστατη παρουσία του Βενιζέλου στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη –δικηγόρος, εμπνευσμένος αρθρογράφος, αλλά και κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος στην Κρητική Συνέλευση– έχει μια πρώτη αίσθηση της μετέπειτα πορείας του.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν ήταν, όπως μια διαδομένη παρεξήγηση υπονοεί, ο Κρης Επαναστάτης που θα μετακινηθεί βαθμιαία στην ελληνική πολιτική ζωή και στο διεθνή χώρο. Αντίθετα: η πρώιμη πολιτική ζωή του περιέχει, ασφαλώς σε μικρογραφία, όσα έμελλε να αποτελέσουν αργότερα τις αιχμές της πολιτικής του δράσεως. Είναι χαρακτηριστικά τα όσα αναφέρει, σε μια χαριτωμένη επιστολή του που παρατίθεται στο βιβλίο, ο τότε πρωθυπουργός της Γαλλίας Γεώργιος Κλεμανσώ: «Κυρία μου, δεν θα σας μιλήσω για το μεγαλείο της Ακρόπολης, ούτε θα σας ζαλίσω με καμιά αρχαιολογικής φύσης ομιλία. Είδα παράξενα και γραφικά μέρη, ανάμεσα στ' άλλα και την Κρήτη. Δεν μπορείτε να μαντέψετε όμως ποια ήταν η πιο ενδιαφέρουσα ανακάλυψή μου στο νησί. Θα σας το πω. Ήταν ένας νεαρός δικηγόρος, κάποιος κύριος... Βενεζουέλος; Βενιζέλος; Ειλικρινά, δεν κατόρθωσα να συγκρατήσω το όνομά του. Είμαι όμως βέβαιος πως σε λίγα χρόνια όλη η Ευρώπη θα μιλάει γι' αυτόν.»

Δεν άργησε, βέβαια, να επαληθευθεί η τολμηρή προφητεία του Κλεμανσώ. Τα αισθήματα, όμως, που προκαλούσε ο Βενιζέλος, και εμφανίζονται διάσπαρτα σε όλη την έκταση του βιβλίου, δεν ήταν μόνον η λατρεία και ο θαυμασμός. Κρούω ασφαλώς ανοικτάς θύρας, ομιλώντας ιδιαίτερα σε Κρήτες, αν θυμίσω τη σφοδρότητα των επικρίσεων από τους αντιπάλους του, που συχνά έφθαναν στο μίσος και τον παραλογισμό. Είναι ίσως η μοίρα των μεγάλων της ιστορίας, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, να προκαλούν ένα τυφλό ψυχικό διχασμό στους πολίτες. Από τη μια η θεοποίηση, από την άλλη το πάθος και η κατακραυγή.

Η κρητική του καταγωγή και ο ρόλοςτης προσωπικότητας στην ιστορία

Δεν υπάρχει λοιπόν αμφιβολία, ότι τον ψυχισμό, αλλά και την πολιτική δράση του Βενιζέλου, θα σφραγίσει η κρητική καταγωγή του. Την αλήθεια αυτή υπονοούν πολλοί μελετητές του έργου του. Άλλοτε όμως ως μια στείρα διαπίστωση, κι άλλοτε πάλι ως μια εύκολη και θαυμαστική επίκληση. Μόνον, όμως, στο έργο του Νίκου Παπαδάκη η αλήθεια αυτή τεκμηριώνεται, και φωτίζονται οι πολλαπλές πτυχές της. Χαρακτηριστικό είναι ένα απόσπασμα του κορυφαίου Γάλλου πολιτικού Ρευμόν Πουανκαρέ που υπάρχει στο βιβλίο, και γράφηκε το 2015: «Καθώς όμως κουβεντιάσαμε με τον κύριο Βενιζέλο οι στίχοι του Ομήρου τραγουδούσαν στον νου μου. Κάπου εκεί μακριά στην οινόεσσα θάλασσα υπάρχει μια γη εξίσου ωραία και πλούσια, ξεμοναχιασμένη μες στα κύματα: Είναι η γη της Κρήτης με τους ανθρώπους της, με τις ενενήντα πολιτείες της που οι λαλιές μπερδεύονται....Από ποιους άραγε, ανάμεσα σε εκείνους τους αναρίθμητους άνδρες, να κατάγεται ο κύριος Βενιζέλος; Δεν το ξέρω. Όμως, την ώρα που μου μιλάει για τα άλλα μεσογειακά νησιά, η σκέψη μου πετάει από τη Χίο στην Κρήτη και από την Κρήτη στην Ιθάκη, και θαρρώ πως έχω κείνη  την ώρα μπροστά μου τον ίδιο το θείο Οδυσσέα, «άνδρα πολύτροπον».

Προσωπικότητα, λοιπόν, με ισχυρές ρίζες αλλά και με ματιά διεθνή, ο Ελευθέριος Βενιζέλος θα εγκαταλείψει την Κρήτη έχοντας την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου, που ξέρει να ηγείται, όχι όμως και να ακολουθεί.  Από εκεί επήγαζαν η μεγαλοσύνη, αλλά και οι αδυναμίες του. Έτσι, καθώς η ελληνική σημαία υψώνεται στο φρούριο του Φιρκά, η ελληνική ιστορία οδηγείται σε μια πρωτοφανή επιτάχυνση. Άλλοτε ανυψώνεται περήφανη και με αυτοπεποίθηση και άλλοτε βιώνει την τραγωδία και την ταπείνωση. Μέσα όμως σε αυτές τις διαρκείς περιδινήσεις, που με τρόπο γλαφυρό απεικονίζονται στις σελίδες του βιβλίου, ένα τεράστιο μεταρρυθμιστικό έργο όσον αφορά την ιδιοκτησία της γης, την αγροτική οικονομία, τα θέματα της παιδείας, την διοίκηση αλλά και την δικαιοσύνη, θα σφραγίσει τη χώρα. Όπως και στους πολέμους, κινητήριος μοχλός αυτού του έργου είναι πάντα ο πολύτροπος άνδρας, ο διοπτροφόρος επαναστάτης, ο άνθρωπος που μπορούσε να κινείται με την ίδια άνεση στα βουνά, ως ένοπλος, και στις διεθνείς αυλές, ως σπουδαίος διπλωμάτης.

Δεν ξέρω, αν ο ίδιος ο Νίκος Παπαδάκης έχει συνείδηση μιας σπουδαίας αρετής του έργου του. Ότι αποκαθιστά το ρόλο της προσωπικότητας στη ιστορία. Η αλήθεια αυτή, που στους σύγχρονους καιρούς έχει παραμερισθεί από τον λαϊκισμό και τις δογματικές αναλύσεις, είναι ορατή, όχι μόνο στην αρχαία αλλά και στη σύγχρονη Ελλάδα. Αντιθέτως, στον ολισθηρό δρόμο που ακολουθεί σήμερα η πορεία της Ευρώπης αλλά και στα δεινά που ζει ο τόπος μας, η εμβέλεια των ηγετών εμφανίζεται –προς ώρας τουλάχιστον– περιορισμένη και ανίσχυρη.

Εξωτερική πολιτική: Ένα απίστευτο θαύμα

Εκεί όμως που, το έργο του Νίκου Παπαδάκη, με την έρευνα των πηγών αλλά και την ικανότητα του συγγραφέα, ρίχνει άπλετο φως, είναι σε ένα

επίτευγμα του Ελευθέριου Βενιζέλου, που εξωτερικά μοιάζει με θαύμα: ότι η μικρά και ανίσχυρη Ελλάς μετατρέπεται γρήγορα σε υπολογίσιμο παράγοντα των διεθνών εξελίξεων. Εκεί, στην επικίνδυνη σκακιέρα της διεθνούς σκηνής, η ιδιοφυΐα του Ελευθερίου Βενιζέλου μεγαλουργεί, και το ελληνικό Έθνος κερδίζει διαρκώς εδάφη και κύρος. "Την παράδοση μιας άτολμης και κατευναστικής πολιτικής", γράφει ο Νίκος Παπαδάκης, "που κυριαρχούσε στην εξωτερική πολιτική από συστάσεως του ελληνικού βασιλείου, την διαδέχθηκε μια νέα, αποφασιστική πολιτική απέναντι στους προστάτες."

Τη νέα αυτή πραγματικότητα, που είχε δημιουργήσει η διορατικότητα του Βενιζέλου αλλά και η γοητεία της προσωπικότητας του, αναλύει με γνώση ο συγγραφέας στην σοφή εξιστόρηση του.

Εδώ, θα μου επιτραπεί και μια προσωπική παρένθεση. Χάρις στην καλοσύνη των Ελλήνων πολιτών, ο υποφαινόμενος ζει από κοντά τα τελευταία χρόνια την ευρωπαϊκή πολιτική, τον τρόπο που κινούνται τα μεγάλα και ισχυρά έθνη, τις ικανότητες των ηγετών τους. Αυτή η μοναδική εμπειρία, ανάγει πράγματι την κατακόρυφη άνοδο του Ελευθερίου Βενιζέλου στη διεθνή σκηνή, και την κυριαρχία του σε συναντήσεις και διαπραγματεύσεις, ως ένα θαύμα, θαύμα απίστευτο. Μόνο που το θαύμα αυτό δεν γίνεται από μόνο του. Πολλοί έχουν πράγματι να λένε - και η τεκμηρίωση είναι πλήρης στο έργο του Νίκου Παπαδάκη- για την επίπονη προετοιμασία του Βενιζέλου σε κάθε κρίσιμη συνάντηση, για τη γνώση των λεπτομερειών και την ικανότητα των ελιγμών του. Το αποτέλεσμα είναι ένα μικρό και συχνά σπαρασσόμενο έθνος, η Ελλάδα, να παίζει πρωτεύοντα ρόλο στις διεθνείς εξελίξεις, συχνά μάλιστα και να τις δημιουργεί.

Την πολιτική πράξη του Ελευθέριου Βενιζέλου καθοδηγεί άλλωστε μια αλήθεια, που ανιχνεύεται ήδη στον Θουκυδίδη ούτε είναι τυχαίο ότι εκείνον, τον μέγιστο των ιστορικών, επιλέγει να μεταφράσει ο Βενιζέλος. Είναι η ανάγκη για ισχυρές συμμαχίες και η συμπόρευση με τα συμφέροντα ή τις επιδιώξεις τους. Όσο και αν αυτό ηχεί κυνικό ή και αντίθετο με το αίσθημα της ανεξαρτησίας αποτελεί ιστορικό κανόνα απαράβατο. Όποτε ο κανόνας αυτός παραβιάσθηκε, οι συνέπειες υπήρξαν τραγικές. Ιδιαίτερα για χώρες μικρές –όπως η Ελλάδα– που οι αλλότριες επιβουλές είναι ορατές. Ένα ακραίο παράδειγμα είναι η Κύπρος, ένα λιγότερο οδυνηρό τα Σκόπια. Όταν η δημαγωγία κυριαρχεί και θολώνει το νου, η χώρα πληρώνει το τίμημα μιας άμυαλης ομφαλοσκόπησης.

Ο εθνικός διχασμός και ο συμβολισμός ενός αετού

Όσο για τον Εθνικό διχασμό, δε χρειάζεται να ειπωθεί τίποτα περισσότερο, από όσα με δραματικό τρόπο εκθέτει ο Νίκος Παπαδάκης στις σελίδες του βιβλίου του. "Ο Εθνικός διχασμός" - επισημαίνει ο ίδιος- "δεν διαίρεσε απλώς τον ελληνικό λαό σε δύο αλληλομισούμενες μερίδες, αλλά ανέδειξε και τις ιδεολογικές διαφορές μεταξύ των αντίπαλων παρατάξεων". Ευτυχώς, ο συγγραφέας αποφεύγει την παγίδα του διδακτισμού και της εύκολης καταδίκης. Γνωρίζει ασφαλώς ότι ο διχασμός, με τις πολλαπλές μορφές του, στοιχειώνει ως μια αιώνια κατάρα τις σελίδες της ελληνικής ιστορίας.

Καθώς μάλιστα φθάνει στα ακραία του όρια την εποχή του Βενιζέλου, ο συγγραφέας αφήνει τα ίδια τα γεγονότα και τις τραγικές τους συνέπειες να μιλήσουν με φωνή βροντερή και οργισμένη. Σχετικό είναι το Δωδέκατο Κεφάλαιο, με τίτλο «Ολοταχώς προς τον Εθνικό Διχασμό», αλλά και το Δέκατο Τρίτο, «Δύο Κράτη σε μια Διχασμένη Χώρα». Η δικαίωση του Βενιζέλου υπήρξε μια φυσιολογική και αναπόδραστη συνέπεια, οι πληγές όμως ήσαν βαθειές και δύσκολες να επουλωθούν.

Στη δική μου τη μνήμη θα μείνει ωστόσο και μια ανθρώπινη, τρυφερή ιστορία, από τις πολλές και σχετικά άγνωστες που συγκεντρώνει στο έργο του ο Νίκος Παπαδάκης. Θα έλεγα μάλιστα ότι οι ιστορίες αυτές δίδουν ένα τόνο ιδιαίτερο στις σελίδες του βιβλίου, αφού απογειώνουν για λίγο από την βαρύτητα της ιστορικής αφήγησης, και αναφέρονται με χάρη στην προσωπικότητα του Βενιζέλου. Μετά, λοιπόν, από την εγκατάσταση της επαναστατικής κυβέρνησης στη Θεσσαλονίκη και τα ενθουσιώδη πλήθη που συγκέντρωσε η ομιλία του Βενιζέλου, ένα δώρο των κατοίκων τον συγκίνησε ιδιαίτερα. Καθώς ήταν γνωστό ότι το αγαπημένο του ριζίτικο τραγούδι ήταν: "Σε ψηλό βουνό σε ριζιμιό χαράκι, κάθετ ένας αετός... " κατασκεύασαν στο κήπο του σπιτιού που έμενε μια κατάλληλη βάση όπου τοποθέτησαν ένα ζωντανό αετό. Ο μεγάλος ηγέτης εξοικειώθηκε γρήγορα μαζί του. Η χειρονομία όμως των Θεσσαλονικέων έμοιαζε σαν ένα συμβολικό μήνυμα, που ξεκινούσε από τα Λευκά Όρη και αγκάλιαζε τη Μακεδονία.

Σε αντίθεση πάντως με τους αντιπάλους του, η επιδίωξη της Εθνικής Ενότητας, υπήρξε κύριο μέλημα του Ελευθερίου Βενιζέλου. Λίγο πριν πεθάνει, από την αυτοεξορία του στο Παρίσι, έλεγε στους συνομιλητές του. "Η μεγαλυτέρα μου επιθυμία είναι να ιδώ, πριν πεθάνω, το Εθνος ενωμένον, ψυχικώς όπως ήτο στα 1912-13. Η ιδέα αυτή με βασανίζει περισσότερο από κάθε άλλη..." Φοβούμαι ότι στους παραδεισένιους κήπους του θεού και της ιστορίας, που βρίσκεται σήμερα ο εθνάρχης, η ιδέα αυτή θα εξακολουθεί πάντα να τον βασανίζει.

Γραπτά διδάγματα και ένα ενιαίο σύνολο πολιτικής

Ωστόσο, διδάγματα δεν αντλεί κανένας μόνον από τη ροή της ιστορίας, αλλά και από τα γραπτά που τη συνοδεύουν. Στους λόγους, λοιπόν, του Ελευθερίου Βενιζέλου είτε στην Βουλή των Ελλήνων, είτε σε προεκλογικές περιόδους ανακαλύπτει κανείς πολλά από όσα λείπουν από τη σημερινή πολιτική σκηνή: τη λιτότητα του λόγου, την πειστική δομή του, την πίστη στις δυνατότητες της χώρας και του λαού της, την εμμονή στις μεγάλες αλλαγές και την απουσία του προσωπικού συμφέροντος. Οι ιδιότητες αυτές αναδύονται αβίαστα από τις σελίδες του βιβλίου. Αντλώ όμως από τις σημειώσεις μου δύο χαρακτηριστικές παραγράφους. «Η ιθύνουσα την πολιτείαν μου κεντρική αρχή», τονίζει ο ίδιος ο Βενιζέλος- «είναι ότι ο πολιτικός ανήρ οφείλει να έχη γνώμονα πάσης αυτού πράξεως το κοινόν συμφέρον». Ή ακόμα: «Η διανοουμένη τάξις είχε καθήκον να διαφωτίση τον λαόν, να καταλάβη επί τέλους τι είναι Κράτος, ότι Κράτος είναι αυτός ο ίδιος και όχι κάποιος αξιοκαταπολέμητος εχθρός, όπως το θεωρεί».

Υπήρξαν, ασφαλώς, και έλληνες πολιτικοί μετά τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που είχαν αξιοσημείωτες αρετές· κι άφησαν έργο αξιόλογο. Μόνον όμως εκείνος, επηρέασε τη συνολική "δομή" της ελληνικής πατρίδας, και της έδωσε μια μοναδική ώθηση προς την πρόοδο: Από την μεγαλοσύνη της διεθνούς του πολιτικής, μέχρι τον ζωογόνο άνεμο που έπνευσε στην Παιδεία, και από την συνταγματική τάξη του 1911, που έφερε την Ελλάδα στην πρωτοπορία της δημοκρατικής Ευρώπης, μέχρι τις τομές στην αγροτική οικονομία και τη δικαιοσύνη, ο Βενιζέλος είδε τη χώρα σαν ένα ενιαίο σύνολο, που δεν διαχωρίζεται. Αυτή η αντίληψη διαπερνά και το έργο του Νίκου Παπαδάκη, που ερευνά τη μερικότητα ορισμένων ενεργειών του Βενιζέλου, μόνον όμως για να τις εντάξει ή να τις συνδέσει με το Ολον. "Το όραμά του" , γράφει ο ίδιος, "διέθετε ρεαλισμό και ισχυρές βάσεις, εθνικές και κοινωνικές. Σε αντίθεση με ορισμένους σύγχρονους του πολιτικούς, εκφραστές του ολοκληρωτισμού, Έλληνες και ξένους, ο ίδιος διάλεξε το ρόλο του ηγέτη, και όχι του Μεσσία. Ασφαλώς ήταν πραγματιστής, ο ρεαλισμός του, όμως, δεν είχε τα χαρακτηριστικά του πολιτικού αμοραλισμού. Αδιαφορούσε για το πολιτικό κόστος των επιλογών του, απεχθανόταν τον λαϊκισμό, θεωρούσε τη δημαγωγία ολέθρια για τα συμφέροντα της χώρας, και γι΄ αυτό απέναντι στον λαό υπήρξε πάντοτε ειλικρινής".

Το αξιοθαύμαστο όμως είναι άλλο: ότι το αναγεννητικό έργο του Ελευθερίου Βενιζέλου γίνεται εν μέσω πολέμων, και με τις λυσσώδεις αντιδράσεις των αντιπάλων του ή τις ατέλειωτες δολοπλοκίες των ανακτόρων. Στις νοοτροπίες αυτές αλλά και τις πράξεις των αντιπάλων του εθνικού ηγέτη, ο Παπαδάκης δεν χαρίζεται. Αναφέρει με ακρίβεια τα γεγονότα, δεν διστάζει όμως καθόλου να εκφράσει την αυστηρή του κρίση, και να καταδικάσει ενέργειες με διάτρητο το πολιτικό τους ήθος. Υπερβαίνει έτσι το ρόλο του κλασικού ιστορικού, που η κατεστημένη  αντίληψη τον θέλει απόμακρο και σχεδόν αδιάφορο. Κερδίζει, όμως, τον αναγνώστη που πείθεται ότι και ο ίδιος ο συγγραφέας πάσχει, και η γνώμη του είναι και μια έκφραση γνώσης και ειλικρίνειας.

Υπάρχουν, ασφαλώς, και αντιφάσεις στην πολιτική διαδρομή του Βενιζέλου, όπως και αχρείαστοι φανατισμοί. Δεν λείπει καθόλου η αναφορά τους στο έργο του Νίκου Παπαδάκη, που κρατά μια αξιοθαύμαστη δικαιοσύνη απέναντι στις μεγάλες αρετές, αλλά και στις αδυναμίες ή τα λάθη του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η δικαιοσύνη αυτή, όπως και στη ζωή, είναι ίδιον της πραγματικής αγάπης. Είναι άλλωστε οπλισμένος ο συγγραφέας με όλα τα γνωρίσματα της κρητικής ματιάς: εκείνης δηλαδή που πηγάζει από την Κρήτη αλλά δεν μένει στα στενά της όρια. Ανοίγεται πάντα σε άλλους ορίζοντες.

Διορατικότητα και η μοναξιά του αξιώματος

Στο σημείο αυτό αξίζει να υπογραμμισθεί ένα κύριο γνώρισμα του Ελευθερίου Βενιζέλου: η διορατικότητά του. Αναδύεται και τονίζεται σε πολλές σελίδες του βιβλίου. Είναι όμως χρήσιμο να αναφερθεί και η δική του οπτική. «Ο πολιτικός» - γράφει ο ίδιος ο Βενιζέλος- «πρέπει να έχη το χάρισμα να βλέπη πολύ προτήτερα αφ' όσον βλέπουν οι άλλοι. Διότι, αν δεν έχη το χάρισμα τούτο, είναι αδύνατον να μη οδηγήση την πατρίδα αυτού εις συμφοράς και καταστροφάς».

Το αναμφισβήτητο αυτό χάρισμα θα οδηγήσει συχνά τον Βενιζέλο σε πράξεις φαινομενικά αντίθετες με την προσωπικότητά του. Άλλοτε λοιπόν ως δημεγέρτης θα προκαλέσει τον ενθουσιασμό στο πλήθος, και άλλοτε πάλι θα αντιμετωπίσει με κατανόηση την εύγλωττη και παγερή του σιωπή. Όταν, για παράδειγμα, επέμενε στην αναθεωρητική, ή όταν δεν επέτρεψε στους εκπροσώπους των Κρητών να μετέχουν στην Ελληνική Βουλή. Ο λόγος, όμως, που τα λόγια ή οι πράξεις του ήσαν συχνά αντίθετες με τις προσδοκίες ή τις ελπίδες του λαού, ήταν στο βάθος του απλός. Εκείνος, ως πραγματικός ηγέτης, ήξερε να υπολογίζει ψύχραιμα το συσχετισμό των δυνάμεων αλλά και τη βαθύτερη κατεύθυνση της ιστορίας.

Τείνει άλλωστε να λησμονηθεί ότι τον ξεχωριστό ηγέτη συνοδεύει πάντοτε μια ιδιάζουσα μοναξιά, που ο υποφαινόμενος συνήθισε να αποκαλεί "η μοναξιά του αξιώματος". Τότε, μέσα σε αυτήν τη μοναξιά, μακριά από τους κόλακες και τους συμβούλους, χωρίς την αύρα του λαού ή την ιδιοτέλεια των αντιπάλων, ο ηγέτης καλείται να πάρει τις μεγάλες αποφάσεις, να συνομιλήσει δηλαδή με την ιστορία. Αν λαθέψει, η συνομιλία του αυτή θα αποδειχθεί γρήγορα μια ψευδαίσθηση. Μια τέτοια στιγμή ήταν, νομίζω, για τον Βενιζέλο το κίνημα του 35, και η άστοχη στήριξή του. Η μοναξιά του αξιώματος και η ψευδαίσθηση ότι συνομιλούσε με την ιστορία τον οδήγησε τότε σε μια άλλη μοναξιά, πικρή και οριστική. Εκείνην της εξορίας.

Η μοναξιά του αξιώματος κυριαρχεί πάντως συχνά στην πορεία του Ελευθερίου Βενιζέλου. Ο συγγραφέας του βιβλίου παρακολουθώντας τις συνεχείς μεταπτώσεις του ηγέτη, αλλά και τα ανεξήγητα παιχνίδια της μοίρας, δεν κάνει ευτυχώς καμιά προσπάθεια να κρύψει την ανθρώπινη συγκίνησή του. Το έργο του αποκτά έτσι τις αρετές ενός μυθιστορήματος, με άγνωστη ίσως πλοκή, αλλά γνωστό τέλος, που καθηλώνει τον αναγνώστη.

Η τελευταία πρωθυπουργία και τα επιτεύγματα της

Καθώς βασική μέριμνα του συγγραφέα είναι η πληρότητα του έργου του, πολλές προσωπικές στιγμές οι συνήθειες του Εθνάρχη διανθίζουν τις σελίδες του ενώ καμιά περίοδος της πολυτάραχης ζωής του δεν αφήνεται χωρίς εκτενή αναφορά ή σχολιασμό. Αναφέρομαι ιδιαίτερα στην τελευταία πρωθυπουργία του, που από παλαιότερους βιογράφους έμενε συνήθως στο ημίφως. Ίσως επειδή δεν είχε τη λάμψη των πολέμων ή της προσαρτήσεως νέων εδαφών, ίσως πάλι επειδή την σκίασε η παγκόσμια οικονομική κρίση. Ο Παπαδάκης δεν πέφτει στην ίδια παγίδα. Εκκινά, αντίθετα, από την εγγενή δυσκολία, που περίμενε τον μεγάλο ηγέτη. "Χρειαζόταν, πράγματι," γράφει "μεγάλο απόθεμα  ψυχικής δύναμης και αστείρευτη αισιοδοξία για να κτίσει κανείς, μια ακόμα φορά, πάνω στα ερείπια. Ο πρωταγωνιστής της Μεγάλης Ελλάδας, κλήθηκε να δαμάσει την βαθιά οδύνη του από την καταστροφή του έργου του και, απευθυνόμενος με ειλικρίνεια στο λαό, να κηρύξει το τέλος του αλυτρωτικού ονείρου, σβήνοντας εθνικά οράματα αιώνων. Και πάνω από όλα, να οικοδομήσει ένα νέο κόσμο, απαλλαγμένο από στείρους εθνικισμούς, προσηλωμένο στην ειρηνική δημιουργία και στα σύγχρονα προβλήματα της κοινωνίας"

Καθώς ο συγγραφέας παρακολουθεί στη συνέχεια την τιτάνια προσπάθεια του Βενιζέλου να οικοδομήσει το νέο αυτό κόσμο, ο αναγνώστης δεν μένει με πολλές αμφιβολίες. Είναι ο ίδιος εκείνος ο Βενιζέλος, της παλαιάς και ένδοξης εποχής, με την εκσυγχρονιστική ορμή του και τη διπλωματική του ιδιοφυΐα, με το πάθος του για προοδευτικές τομές. Αυτήν τη φορά, όμως, και με το όραμα της ειρήνης.

Έτσι, η Βαλκανική του πολιτική διακρίνεται για τις οξυδερκείς του πρωτοβουλίες, που είχαν ως στόχο την ειρηνική επίλυση των διαφορών στα Βαλκάνια. Ενώ η ελληνοτουρκική προσέγγιση, και το σύμφωνο φιλίας που υπογράφηκε στην Άγκυρα, αλλάζει άρδην το κλίμα ανάμεσα στις δύο χώρες, και υπόσχεται καλύτερες ημέρες για μια προαιώνια εχθρότητα. Είναι πάντως φανερό, ότι οι ορίζοντες των ενεργειών του Βενιζέλου υπερβαίνουν τα στενά εθνικά πλαίσια, και ανάγονται σε γεγονότα ιστορικής σημασίας.

Δεν ήταν λοιπόν λίγα τα επιτεύγματα του Βενιζέλου, και αυτήν την περίοδο -την τελευταία- της πρωθυπουργίας του. Στην ανύψωση του εθνικού κύρους, στην Παιδεία, την αγροτική οικονομία, τους θεσμούς. Παρά την πίεση μάλιστα των τεραστίων προβλημάτων, ο Βενιζέλος δεν διστάζει να δημιουργήσει δύο νέους θεσμούς, με ιδιαίτερη σημασία για την πνευματική και πολιτική προκοπή της χώρας: Το Εθνικό Θέατρο και το Συμβούλιο της Επικρατείας. Όπως μάλιστα διηγείται ο Νίκος Παπαδάκης, στην πρώτη πανηγυρική συνεδρίαση του τελευταίου, στις 17 Μαίου του 1929, ο Βενιζέλος κάλεσε τους δικαστές να μην διστάσουν να ακυρώσουν οποιαδήποτε πράξη θεωρήσουν παράνομη. Και όταν αυτό συμβεί, είπε, "θα έλθω προσωπικώς να συγχαρώ και να σφίξω το χέρι του Προέδρου και των μελών του ΣτΕ, διότι υπενθύμισαν εις την Κυβέρνησιν ότι δεν έχει δικαίωμα να παρανομεί." Μάθημα διαχρονικό για όλες, φοβούμαι, τις ελληνικές κυβερνήσεις. Αυτό που εκπλήσσει ωστόσο είναι άλλο: ότι ενώ η σκληρή αποδοκιμασία του ελληνικού λαού το 1920, οι καταστροφές που ακολούθησαν αλλά και το μένος των αντιπάλων του Βενιζέλου, έπρεπε να έχουν κλονίσει την αυτοπεποίθηση και να τονώσουν τη μνησικακία του, εκείνος εμφανίζεται αλώβητος, ωσάν να έχει σμιλευθεί από γρανίτη.

Ένας πρώιμος Ευρωπαϊστής και το σταθερό του κύρος

Είναι όμως κατάλληλη η στιγμή, για να ανακαλέσει ο ομιλών την σημερινή του ιδιότητα: εκείνη του Ευρωβουλευτή. Ιδιότητα, που του προκαλεί ασφαλώς περηφάνεια, για την τιμή που του έκαναν οι έλληνες πολίτες αλλά και κάποια μελαγχολία αφού παρά τα σπουδαία επιτεύγματα της η σημερινή Ευρώπη απέχει από εκείνην που οραματίσθηκαν από παλιά οι προοδευτικοί ηγέτες της, με πρώτο τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Στο σημείο, όμως, αυτό, αξίζει να παρεμβληθεί ένα καίριο παράθεμα του ίδιου του συγγραφέα, που αναφέρεται με αυστηρότητα στη σημερινή Ευρώπη και τις αμφισβητήσεις που υφίσταται:

«Οι αντιδραστικές ιδεολογίες και οι δυνάμεις του λαϊκισμού ορθώνονται απειλητικές και αμφισβητούν τις κατακτήσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Στην Ελλάδα, η διαχρονική δημαγωγία φιλοτέχνησε ένα σφοδρό αντιδυτικό κλίμα που αγγίζει τα όρια του ολοκληρωτισμού... Έτσι, εξακολουθεί να δοκιμάζεται το ριζοσπαστικό όραμα του Βενιζέλου για την απελευθέρωση του ελληνικού λαού από τον πολιτικό πρωτογονισμό, τον λαϊκισμό, την προγονοπληξία, την οπισθοδρόμηση και το μίσος απέναντι στον ευρωπαϊκό πολιτισμό»

Ποια, λοιπόν, υπήρξε η σχέση του Βενιζέλου με την ευρωπαϊκή ιδέα, που έκανε τότε τα πρώτα και δύσκολα της βήματα; Το ερώτημα αποκτά μεγάλη σημασία αφού, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ταλανίζει ακόμα και σήμερα την ελληνική πολιτική ζωή. Δίκαια λοιπόν, ο Νίκος Παπαδάκης, του δίνει τη δέουσα προσοχή. Όπως, λοιπόν, συνάγεται από τις σελίδες του βιβλίου, ο Βενιζέλος δεν μοιάζει να έχει καθόλου διλήμματα για μια κοινή πορεία της Ευρώπης. Μάλιστα, ο Γκουτενχόβε-Καλλέργι, ο σπουδαίος οραματιστής και πρωτεργάτης της ιδέας μιας Ενωμένης Ευρώπης, τον περιέγραφε ως «μεγάλο Ευρωπαϊστή, ενθουσιώδη και χωρίς αμφιβολίες για το μέλλον της Πανευρώπης».

Ήδη, λοιπόν, από το 1926 ο Βενιζέλος στρατεύεται στο πλευρό των πρώτων ευρωπαϊστών ενώ μαζί με άλλους πρωτοπόρους πολιτικούς της εποχής, εντάσσεται ως μέλος στην πανευρωπαϊκή ένωση. «Η σχεδιαζόμενη ιδέα» -γράφει ο ίδιος το 1929- «περί οργανώσεως μεταξύ των κρατών της Ευρώπης καθεστώτος διαρκούς και μεθοδικής οικονομικής και πολιτικής συνεργασίας ανταποκρίνεται εις τας πλέον ευγενείς των εμπνεύσεων και εις τα πραγματικά συμφέροντα των ευρωπαϊκών λαών». Η πρώιμη αυτή Ευρωπαϊκή ταυτότητα του Βενιζέλου λίγο εκπλήσσει. Διότι η Ευρώπη που οραματιζόταν απηχούσε τις αξίες της Γαλλικής Επανάστασης, και θα ήταν ένα πεδίο εφαρμογής των ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Απηχούσε, δηλαδή, τις δικές του πολιτικές αξίες.

Δεν είναι πάντως περίεργο το κύρος που έχαιρε ο Ελευθέριος Βενιζέλος ανάμεσα στους επιφανείς πολιτικούς της Ευρώπης. Διότι από την εποχή των κρητικών αγώνων του αποτελούσε πάντα μια αιχμή, αιχμή ανατροπής ή νηφάλιου συμβιβασμού. Έτσι, όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος επισκέπτεται το Λονδίνο, ο Ουίνστων Τσώρτσιλ αναφέρει στην προσφώνησή του: «Αν υπάρχει ένας άνδρας σε ολόκληρη την Ευρώπη για τον οποίο θα μπορούσε να πει κανείς ότι –αναλόγως των μέσων που διέθετε, των δυσκολιών και των συνθηκών που επικρατούσαν– στάθηκε με σθένος στο ύψος των περιστάσεων, αυτός είναι ο Βενιζέλος».

Αξίζει άλλωστε για την πρωτοτυπία της -γι' αυτό και τη μεταφέρω εδώ από τις σημειώσεις μου- η γνώμη του Τάκε Ιονέσκου, που υπήρξε κορυφαίος πολιτικός της Ρουμανίας κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. «Σπάνιο πράγμα η κάθε είδους μεγαλοσύνη. Προπάντων η ανθρώπινη. Λέγοντας ανθρώπινη μεγαλοσύνη, εννοώ το πλέγμα υψηλού νου, ηθικής ωραιότητας και ακαμψίας της θέλησης. Αυτά τα τρία τα βρίσκει κανείς χωριστά σε ικανό αριθμό ανθρώπων, όμως το σύμπλεγμα των τριών είναι τόσο σπάνιο, ώστε μπορεί να περάσει μια ολόκληρη ζωή χωρίς να το συναντήσεις. Ο Βενιζέλος είναι μια αληθινή ανθρώπινη μεγαλοσύνη».

Ενώ αμέσως μετά τον θάνατό του η Daily Telegraph θα γράψει επιγραμματικά «Ο Βενιζέλος δεν θα μείνει στην ιστορία μόνον ως επαναστάτης, αλλά και ως ειρηνοποιός και ως μέγας Ευρωπαίος».

Η μεγάλη σημασία του βιβλίου: Μια συνοπτική ματιά

Καθώς όμως η δύσκολη σημερινή μου περιήγηση πλησιάζει στο τέλος της, αισθάνομαι την ανάγκη να συνοψίσω, όσο γίνεται, τα όσα μας προσφέρει το σπουδαίο αυτό έργο του Νίκου Παπαδάκη. Γρήγορα όμως η προσπάθεια αυτή αποδεικνύεται μάταια. Είναι σαν να θέλω να περιγράψω ένα περίλαμπρο οικοδόμημα, με τα εκατοντάδες παράθυρα και τους κίονες του, με τα διακοσμητικά του στοιχεία και τα πανέμορφα γλυπτά του, που αφήνει να περάσει από παντού το φως και η αλήθεια. Αισθάνομαι λοιπόν, ότι τα λόγια μου, όσο περίτεχνα και αν είναι, θα αδικήσουν την ομορφιά του λαμπρού αυτού οικοδομήματος, θα περιορίσουν τα φανερά και κρυφά του νοήματα. Ευτυχώς, τη δύσκολη αυτή θέση κατανοεί, ίσως, και ο ίδιος ο συγγραφέας, που στον επίλογο συνοψίζει με τρόπο καίριο τον μόχθο και τις προθέσεις του. Γράφει λοιπόν: «Σκοπός του ανάγκη χείρας έργου, δεν είναι, βέβαια η ερμηνεία της διαχρονικής γοητείας που άσκησε και ασκεί ακόμα το φαινόμενο Βενιζέλος. Διότι, πέρα από τις επετειακές εκδηλώσεις, τα μνημόσυνα, τους ανδριάντες που έχουν αναγερθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό, το αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος κ.α, ο σύγχρονος αναγνώστης επιζητεί να ανακαλύψει τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά. Θέλει να εμβαθύνει στην πολύπλευρη προσωπικότητα του, να μυηθεί στα μυστικά του χαρακτήρα του, να μάθει για την ικανότητα να κερδίζει μεγάλες νίκες, χωρίς να αποφεύγει και τα λάθη. Να κατανοήσει τις πραγματικές διαστάσεις του ηγέτη που καθόρισε την μοίρα της νεότερης Ελλάδας και επηρέασε αποφασιστικά τις διεθνείς εξελίξεις. Και τελικά, να γνωρίσει όλα αυτά τα στοιχεία που συνθέτουν το πορτρέτο του, όπου το πρόσωπο και η δράση του δεν διαχωρίζονται, και η σχέση του ανθρώπου με τον πολιτικό είναι αδιαίρετη. Μόνο έτσι θα γίνει αντιληπτό γιατί ο Βενιζέλος αποτελεί κτήμα των σύγχρονων, αλλά και των επόμενων γενεών και γιατί η εποχή μας φέρει βαθιά χαραγμένη τη σφραγίδα του»

Δύσκολα θα μπορούσε η ταπεινότητα μου να προσθέσει κάτι άλλο. Μόνον το ότι η απουσία του Ελευθερίου Βενιζέλου, σε ότι έζησε η χθεσινή και ζει η σημερινή Ελλάδα, αλλά και στα όσα μέλλοντα φοβούμαι ότι έρχονται, είναι αισθητή και διαρκής. Η ιστορία δε φαίνεται πρόθυμη να καλύψει το κενό. Υπάρχει όμως ένα ευτύχημα με σημασία απροσμέτρητη: Ότι ένας Κρης στην καταγωγή συγγραφέας, ο Νίκος Παπαδάκης, ανέλαβε, με γνώση και μεγάλο πάθος, να αναπληρώσει με την πένα του αυτή την απουσία, να μας πληροφορήσει και να μας διδάξει. Έχει λοιπόν την ευγνωμοσύνη όχι μόνον του αναγνώστη, αλλά του ίδιου του Έθνους και των γενεών που έρχονται.

   

european parlament to potami

topTOP

×

Αυτή η σελίδα χρησιμοποιεί cookies για να διαχειριστεί τα στοιχεία χρήσης, στατιστικά πλοήγησης και άλλες λειτουργίες. Επισκεπτόμενοι τη σελίδα μας συμφωνείτε οτι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε cookies.