29 Μαϊ, 2009

Ένα Σύμπαν που διαστέλλεται

Ένα Σύμπαν που διαστέλλεται

Ο υπογράφων έχει πολλές επιφυλάξεις για τους παγκόσμιους ή και τους εθνικούς εορτασμούς. Δεν νομίζει, για παράδειγμα, ότι το περιβάλλον προστατεύεται περισσότερο επειδή κάποια μέρα του χρόνου εορτάζεται παγκοσμίως. Ούτε ότι οι πρόσφυγες έγιναν λιγότεροι από τότε που καθιερώθηκε η παγκόσμια ημέρα τους.

Η μόδα μάλιστα εξαπλώθηκε τόσο πολύ, που κινδυνεύει κάθε μέρα του χρόνου να φέρει τη σφραγίδα ενός εορτασμού. Δεν λείπουν άλλωστε καθόλου -ποιος άραγε τις καθόρισε;- και οι γραφικές περιπτώσεις: παγκόσμια ημέρα ύπνου, αλλά και αβγού, κατά της δίαιτας, αλλά και υπέρ -ευτυχώς!- του οργασμού.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η μία ημέρα δεν φαίνεται να αρκεί, και επεκτείνεται σε ολόκληρο το έτος. Έτσι, το 1979 καθιερώθηκε -δικαίως!- ως παγκόσμιο έτος «Δικαιωμάτων του Παιδιού». Ακολούθησε όμως ένα παγκόσμιο έτος βουνών και αργότερα πατάτας. Το 2005, στη συνέχεια, ορίσθηκε ως «παγκόσμιο έτος Αϊνστάιν» και συνοδεύτηκε από πληθώρα εκδηλώσεων και ομιλιών γύρω από το έργο και τη ζωή του μεγαλοφυούς φυσικού. Στην Ελλάδα, βέβαια, ένα ολόκληρο έτος αφιερωμένο στον Αϊνστάιν έμοιαζε ακραία υπερβολή, όταν οι γηγενείς -οι Έλληνες- αγνοούν τη μεγάλη συμβολή στην επιστήμη του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, του Τομ Υψηλάντη, του γιατρού Παπανικολάου, του Αχιλλέα Παπακώστα, του αδικοχαμένου Βασίλη Ξανθόπουλου. Ας σημειωθεί ότι αναφέρομαι μόνο σε τεθνεώτες. Διότι η λαμπρή παρουσία πολλών Ελλήνων σε ορισμένους τομείς της σύγχρονης επιστήμης ελάχιστα απασχολεί την τηλεοπτική ή την πολιτική μας πραγματικότητα.

Είναι όμως αλήθεια ότι για το φετινό Παγκόσμιο Έτος Αστρονομίας δεν μπορούν να διατυπωθούν πολλές επιφυλάξεις. Διότι η ανακήρυξή του οφείλεται σε μια έγκυρη επιστημονική οργάνωση, τη «Διεθνή Αστρονομική Ένωση», με τη συνεργασία και της Ουνέσκο· ακόμα τα θέματα της αστρονομίας έχουν πράγματι παγκόσμια απήχηση και τα μυστικά του ουρανού συγκινούν τον άνθρωπο από τις απαρχές της ιστορικής του διαδρομής. Υπάρχει ωστόσο μια ισχυρή ένσταση, που προκαλεί μάλιστα εντύπωση ότι δεν έγινε σημαία διαμαρτυρίας από τους ακραιφνείς «Έλληνες»: το Παγκόσμιο Έτος Αστρονομίας συνδέεται αδόκιμα με τα 400 χρόνια από την πρώτη παρατήρηση που έκανε με τηλεσκόπιο ο Γαλιλαίος.

Η επιστήμη όμως της Αστρονομίας αναπτύχθηκε ουσιαστικά στην αρχαία Ελλάδα. Εκεί καταγράφονται τα πρώτα σπουδαία επιτεύγματα στην παρατήρηση και την κατάταξη των άστρων. Ως αποθέωσή τους μάλιστα θα μπορούσε να θεωρηθεί ο περίφημος Μηχανισμός των Αντικυθήρων: η πρόσφατη μελέτη του μηχανισμού, που στηρίχθηκε σε σύγχρονες τεχνολογικές μεθόδους και με τη συμμετοχή εξαίρετων Ελλήνων επιστημόνων, απέδειξε ότι ήταν ένα αστρονομικό όργανο με απίστευτες για την εποχή του δυνατότητες. Τα συμπεράσματα της μελέτης προξένησαν παγκόσμια αίσθηση και επιβεβαίωσαν τη βαθιά σχέση με τα άστρα που είχε ο αρχαίος κόσμος.

Ποια είναι λοιπόν τα επιτεύγματα της Αστρονομίας που, όπως ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, αποτέλεσαν σταθμούς για τη σύγχρονη εποχή; Πρέπει να ειπωθεί αμέσως ότι ο εικοστός αιώνας έφερε μια ριζική ανατροπή. Οι αστρονομικές παρατηρήσεις του Hubble στις πρώτες δεκαετίες του, οδήγησαν στη διαπίστωση ότι ο γαλαξίας μας δεν είναι μόνος, αλλά ένας ανάμεσα σε δισεκατομμύρια άλλους· και ότι -ακόμα πιο συγκλονιστικό!- οι γαλαξίες αυτοί απομακρύνονται ο ένας από τον άλλο με τεράστια ταχύτητα. Το Σύμπαν, δηλαδή, διαστέλλεται!

Το γεγονός αυτό οδηγεί σε ένα αναπότρεπτο συμπέρασμα: η απαρχή του Σύμπαντος οφείλεται σε μια αδιανόητη Μεγάλη Έκρηξη -το περιώνυμο πια Big Bang- που υπολογίζεται ότι έγινε πριν από 14 περίπου δισεκατομμύρια χρόνια. Με βάση τη θεμελιώδη αυτή υπόθεση διαμορφώθηκε μια αδρή αλλά πλήρης θεωρία της εξέλιξης του Σύμπαντος, που περιγράφει την πορεία του από τα πρώτα εκατοστά του δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη μέχρι τη σημερινή του εικόνα.

Η Θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης συνάντησε αρχικά πολλές επιφυλάξεις. Μια καινούργια όμως, συγκλονιστική ανακάλυψη, το 1965, οδήγησε στην οριστική της καθιέρωση. Ήταν η ανίχνευση του αρχέγονου φωτός, που, υπό μορφήν μικροκυμάτων, φθάνει σήμερα στη Γη από όλες τις κατευθύνσεις του ουρανού. Όπως προέβλεπε η θεωρία, στο νεαρό, υπέρθερμο Σύμπαν, το φως αυτό αλληλεπιδρούσε οργιαστικά με τα στοιχειώδη σωματίδια της ύλης. Αποδεσμεύτηκε όμως από την ύλη με το σχηματισμό των ατόμων -300.000 χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη- και από τότε ταξιδεύει ελεύθερο στο Σύμπαν. Είναι ένας αψευδής μάρτυρας, μια Ηχώ της Δημιουργίας, που μας δίδει πολύτιμες πληροφορίες για την εκρηκτική Γένεση και το απώτατο παρελθόν του Σύμπαντος.

Μέσα λοιπόν σε αυτό το καινούργιο, ανατρεπτικό πλαίσιο κινείται η σύγχρονη Αστρονομία. Η εικόνα του Σύμπαντος δεν είναι στατική, αλλά δυναμική: μοιάζει με ένα μεγαλειώδη ζωγραφικό πίνακα, που επεκτείνει διαρκώς τα όριά του, ενώ νέα και σημαντικά μυστικά του αποκαλύπτονται στον άνθρωπο. Διαπιστώθηκε έτσι ότι τα αστέρια δεν είναι αιώνια λαμπερά σημεία στο ουράνιο στερέωμα. Αντίθετα, όπως και ο άνθρωπος, γεννώνται κάποια στιγμή, αναπτύσσονται και πεθαίνουν! Η ζωή τους μετράται ωστόσο σε εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια χρόνια, ενώ η λάμψη τους οφείλεται σε πολύπλοκες πυρηνικές αντιδράσεις, που κατακαίουν το εσωτερικό τους. Ανάλογα λοιπόν με το στάδιο της ζωής, αλλά και τον τρόπο του θανάτου τους, διακρίνονται πολλά είδη αστεριών αλλά και αστρικών «πτωμάτων»: υπάρχουν οι αστέρες της «κύριας ακολουθίας» -όπως ο Ήλιος μας- αλλά και οι κόκκινοι γίγαντες, οι αστέρες νετρονίων και οι λευκοί νάνοι, οι υπερκαινοφανείς αστέρες και οι απειλητικές μαύρες τρύπες. Ο πίνακας του Σύμπαντος περιέχει ακόμα πλανήτες και νεφελώματα, κομήτες και αστεροειδείς, αλλά και αναρίθμητα σωματίδια -όπως τα νετρίνο- που ταξιδεύουν ασταμάτητα. Στο δέος που προκαλείται από τις απίστευτες αποστάσεις και το αδιανόητο πλήθος των αστρικών σωμάτων προστίθεται και το δέος από την υφή και την ποικιλία της μορφής τους.

Επί πολλές πάντως δεκαετίες, η παρατήρηση του ουρανού στηριζόταν κυρίως στα επίγεια τηλεσκόπια ή τα ραδιοτηλεσκόπια, που κατοπτεύουν το Σύμπαν από κατάλληλα σημεία του πλανήτη μας. Αργότερα προστέθηκαν οι διαστημικές πτήσεις, επανδρωμένες ή όχι, που πλούτισαν τις γνώσεις μας για το Ηλιακό σύστημα και τους πλανήτες του. Ειδικοί άλλωστε δορυφόροι με ευαίσθητα όργανα καταγράφουν τις ποικίλες ακτινοβολίες -όπως την ακτινοβολία μικροκυμάτων- που φθάνουν από μακρινά σημεία του Σύμπαντος. Τέλος, το Hubble, ένα διαστημόπλοιο με εξαιρετικές δυνατότητες παρατηρήσεων, που ταξιδεύει τις τελευταίες δύο δεκαετίες πάνω από την ατμόσφαιρα της Γης, προσέφερε στον κόσμο της Αστρονομίας αποκαλυπτικές και απέραντης ομορφιάς φωτογραφίες του αχανούς. Έτσι, το πρωτόγονο τηλεσκόπιο του Γαλιλαίου έχει εξελιχθεί σήμερα σε ένα πολύπλοκο σύστημα που αποτελείται από χιλιάδες ανθρώπινα ή τεχνολογικά μάτια. Η Αστρονομία της εποχής μας είναι έτσι ικανή να «δει» τα πιο μακρινά αλλά και τα πιο αμυδρά σημεία του Σύμπαντος, να παρακολουθήσει την εξέλιξη ενός φαινομένου ή να καταγράψει το απρόσιτο και το σπάνιο.

Κάθε έτος που περνά, λοιπόν, κάθε ώρα του και κάθε στιγμή, ενισχύονται οι γνώσεις μας για το Σύμπαν, αποκαλύπτεται και μια νέα του πτυχή, απαντάται κάποιο ερώτημα, αναδύεται ένα καινούργιο. Ο ζωγραφικός πίνακας του Σύμπαντος επεκτείνει συνεχώς τα όριά του: είναι μια αδιανόητη σύνθεση με εκτυφλωτικούς χρωματισμούς, ανακλάσεις και σκοτεινούς ίσκιους, άπειρους ιριδισμούς και λεπτομέρειες. Ενώ όμως τόση πρόοδος υπάρχει στην καταγραφή και απεικόνιση του πίνακα, τίποτε δεν έχει μαθευτεί για το νόημα ή το σκοπό του· ούτε για τον καλλιτέχνη -αν υπήρξε- που τον φιλοτέχνησε.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην Ελευθεροτυπία, με αφορμή το Παγκόσμιο Έτος Αστρονομίας

photo gallery

   

european parlament to potami

topTOP

×

Αυτή η σελίδα χρησιμοποιεί cookies για να διαχειριστεί τα στοιχεία χρήσης, στατιστικά πλοήγησης και άλλες λειτουργίες. Επισκεπτόμενοι τη σελίδα μας συμφωνείτε οτι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε cookies.